Een huis vol Indonesische kunst

Tekst: Dr. Francine Brinkgreve. Webtekst: Marijke Kunst

Een huis vol Indonesische kunst

Frits Liefkes legateerde in 2010 een waardevolle verzameling textielen, sieraden en meubelen aan Museum Volkenkunde in Leiden, bijna duizend voorwerpen van hoge kwaliteit en soms heel bijzonder en uniek. Het museum aanvaardde deze collectie dan ook met grote dank.

Frits Liefkes collectie

Frits Liefkes was van 1965 tot 1987 conservator meubelen bij het Rijksmuseum in Amsterdam, vooral Europese meubelen uit de 19de en 20ste eeuw.

Het huis van Frits en zijn partner - antiquair Cor Weegenaar - in de Frederikstraat in Den Haag was een ware schatkamer, niet alleen van Indonesische kunst, maar ook van collecties tin, porselein, prenten en meubelen in verschillende stijlen. Zijn collectie Indonesische kunst en kunstnijverheid uit vele verschillende Indonesische culturen weerspiegelt de persoonlijke smaak van een gepassioneerd verzamelaar maar ook zijn goede oog voor kwaliteit en vakmanschap. Hij omringde zich met mooie voorwerpen om daarvan volop te genieten.

Frits Liefkes had geruime tijd voor zijn overlijden al bepaald dat Museum Volkenkunde de erfgenaam zou worden van deze prachtige collectie. Liefkens liet daarnaast een fonds na, het Weegenaar-Liefkes fonds, waaruit nieuwe aanwinsten op het gebied van Indonesische kunst en materiele kunst konden worden gefinancierd.

Door zijn privecollectie te schenken aan het Museum Volkenkunde heeft Liefkes niet alleen bijgedragen aan het behoud van belangrijk cultureel erfgoed uit Indonesië, maar ook aan het toegankelijk maken van prachtige voorwerpen voor iedereen die hiervan wil genieten. De 200 mooiste voorwerpen collectie waren te zien in een tentoonstelling in het museum in 2013.

Goud, meubelen en textiel

Liefkes verzamelde bijna duizend voorwerpen uit alle delen van de Indonesische archipel, van Aceh in het westen tot Papua in het oosten. De meeste voorwerpen zijn vermoedelijk in de tweede helft van de 19de of begin van de 20ste eeuw gemaakt. De verzameling varieert van batik doeken tot wajangpoppen, van sieraden tot wapens, van voorouderbeelden tot hofkunst. Liefkes verzamelde vooral batik, meubelen en goud. Hij hield erg van textiel en met meer dan 450 stuks vormt dit de grootste categorie binnen zijn verzameling. Een aantal batiks - waaronder een bijzondere met bladgoud belegde batik prada uit Cirebon - behoren tot de topstukken in de collectie. Maar ook veel weefsels uit Sumatra, zoals schitterende goudbrokaat doeken uit Minangkabau en Palembang zijn voorbeelden waarin ingewikkelde technieken, veel gouddraad en prachtige kleuren verwerkt zijn.

Twee vitrinekasten op de eerste verdieping in zijn huis waren gevuld met gouden voorwerpen, ware juweeltjes van goudsmeedkunst. Het zijn vooral gouden objecten uit de 20e eeuw die pas vanaf de jaren ’70 van de vorige eeuw op de markt kwamen, zoals sieraden uit Nias, Sulawesi, Sumba en de Molukken. Hij verzamelde ook sieraden van ivoor, hout, snavel van de neushoornvogel, kralen, veren en schelpen. Schoonheid en vakmanschap waren daarbij altijd de verzamelcriteria.

Lokale tradities en culturele invloeden van overzee

In veel voorwerpen in de Liefkes collectie is een combinatie van lokale tradities en culturele invloeden van overzee zichtbaar. Op een batik doek uit Cirebon zijn Chinese motieven - waaronder een draak en andere mythische dieren - afgebeeld. In twee stoeltjes uit Bali zijn Europese invloeden zichtbaar maar de gevleugelde leeuwenfiguren, singa, bovenop de stoel zijn uit India afkomstig. Een gouden pot uit Sulawesi is versierd met verfijnde filigrain en granulatie technieken, die vermoedelijk door goudsmeden uit het Ottomaanse rijk werden geïntroduceerd. In een sirih-kistje met goudbeslag uit Madura is een classicistische vaas in Louis XVI stijl gedreven.

 

 
   
 

 


In de cultuur waarin ze gemaakt werden hadden de voorwerpen een eigen functie en betekenis. Liefkes verzamelde vooral met een esthetische blik, voorwerpen die hij mooi vond. In zijn collectie zijn voorwerpen die de mens of de omgeving van de mens versieren opvallend ruim vertegenwoordigd. Bekijk alle objecten die Liefkes heeft geschonken via deze link.

Versiering van mens en ruimte

Frits Liefkes legde bij het verzamelen de nadruk op prachtige textielen en juwelen. Hij had een passie voor ‘de schoonheid der dingen’ en groot respect voor het vakmanschap van Indonesische kunstenaars en ambachtslieden. Voor hem was een sieraad of een versierde doek niet alleen een mooi voorwerp, hij zag er ook de schoonheid in van de mannen en vrouwen die de sieraden gedragen hadden.

Ook mooi gedecoreerde (sier)wapens, zoals Balinese krissen, Sumatraanse messen, een Papua dolk en een mes uit Kalimantan kunnen als versiering van de mens gezien worden, ze worden immers op het lichaam meegedragen. Net zoals kunstig gevlochten en met kralen versierde sirih- en tabaksdoosjes en -tasjes van het eiland Timor. Kleding, sieraden en accessoires maken mensen niet alleen mooier, maar benadrukken ook zijn of haar identiteit, status en positie in de maatschappij.

Voortbestaan

De meeste mensen in Indonesië behoren tot één van de grote godsdiensten maar de nagedachtenis aan de voorouders is voor velen ook heel belangrijk. De band met hun familie en sociale gemeenschap is sterk. Voorwerpen die mensen op het lichaam dragen en voorwerpen in hun omgeving hebben vaak een religieuze of rituele betekenis. Speciale kleding en juwelen kunnen bijvoorbeeld alleen bij bepaalde rituele gelegenheden worden gedragen, zoals huwelijken en dodenrituelen.

Veel sieraden, zoals armbanden, ringen en kettingen geven de status en identiteit van de drager aan maar hebben tegelijkertijd ook een beschermende functie. De decoratieve motieven op veel objecten symboliseren het voortbestaan van het leven van mensen, dieren en planten, onder de kosmische invloed van zon en maan.